Praten oké. Maar kun je ook lezen en schrijven?

Taalent-vrijwilligers helpen mensen niet alleen vooruit met taalvaardigheid, maar ook om hun hele leven te verbeteren. Elk uur van de dag heb je taal nodig, maar wat is er mooier dan er ook nog van kunnen genieten. Dat is voor mensen die moeite hebben met het lezen, schrijven of spreken van het Nederlands een droom. Maar het is een droom die werkelijkheid kan worden.

SandraPRS 5091009Sandra is bij Humanitas Almere projectcoördinator voor het programma Taalent. Het gaat over taal, dus we spreken af in De Nieuwe Bibliotheek. Een terecht gekozen locatie, zo blijkt, want we kunnen geen hoek omslaan of ze komt een bekende tegen. Hartelijk wordt er gegroet en hartstochtelijk wordt er over taal gesproken. Er klinkt zoveel vreugde en passie uit de ontmoetingen, het is overweldigend. Sandra is hier helemaal in haar omgeving én in haar element. Als we voor de foto’s tussen de boekenkasten gaan staan, dwalen haar ogen af naar titels, haar vingers betasten ruggen en glijden vluchtig over covers. Zachtjes mompelend over hoe mooi dit boek wel is en hoe interessant het ander. Ik voel mij een indringer in haar wereld en een dief van haar tijd, want ze lijkt het liefst te versmelten met de onuitputtelijke woorden- en gedachtenrijkdom die ons omringt. Hier, in de kathedraal van kennis die onze bibliotheek is. Ehh, Sandra….

“Weet je wel hoeveel mensen (er) in Nederland laaggeletterd zijn? 2,5 miljoen.” zegt Sandra zelf, zonder mijn antwoord af te wachten. Gelukkig maar, want ik wist het niet. “In Almere zijn het er naar schatting tussen de 16 en 20 duizend. Dat zijn er bijna net zoveel als er in heel Almere-Haven wonen.” Ze kijkt mij doordringend aan, terwijl ik mij voorstel dat al mijn dorpsgenoten een taalachterstand hebben. Dat is niet zo, maar de toon is gezet: taalachterstand is nogal een probleem.

Geen Whatsapp

Sandra gaat ervan uit dat de interviewer taalvaardig genoeg is om haar razendsnelle woordenstroom te vangen: “Iemand die de taal niet voldoende machtig is, kan echt in de problemen komen. Sowieso kom je niet mee met de rest. Je kunt geen formulieren invullen, je kan de bustijden niet ontcijferen, geen DigID aanvragen. Denk je dat je kunt Whatsappen? Nee dus. Kun je wel met een mobiele telefoon overweg dan? Jawel, maar makkelijk is het niet. Je kunt niet communiceren met de overheid, je begrijpt de brieven, rekeningen en aanslagen niet. Voor je het weet zit je in de schulden zonder eigenlijk door te hebben hoe dat nou gekomen is. Dat is allemaal heel erg en het hoeft niet altijd zover te komen, maar het is wel altijd zo dat je als laaggeletterde gewoon niet mee komt. Je hoort er niet bij.”

Iedereen

“Er zijn mensen die voortijdig met school zijn gestopt, een praktijkopleiding deden en de taal steeds minder en minder gebruiken om er na een tijdje achter komen dat ze een probleem hebben met het schrijven of het lezen. Wij kunnen ze helpen! Er zijn laaggeletterden voor wie Nederlands hun tweede taal is. Niet zelden zijn ze hoog opgeleid. Die weten wat er schort. Wij kunnen ze helpen! Er zijn veel ouderen die hun taalvaardigheid kwijtraken, gewoon omdat ze in een steeds kleinere wereld komen: niemand om mee te praten. Wij kunnen iedereen helpen. Je begrijpt dat we de vraag heel zorgvuldig matchen, want we willen een vrijwilliger die precies brengt wat een deelnemer nodig heeft.”

Snel vooruit

Spreekwoordelijke donkere wolken pakken zich samen boven onze bibliotheek bij het horen van zoveel rampenscenario’s, maar Sandra blaast ze uit de lucht. “Ik durf te zeggen, al na zes maanden is er bij iedereen die meedoet een enorm verschil. Het werkt echt! Mensen kunnen ineens dingen zelf doen en gaan weer in zichzelf geloven. Ze worden krachtiger en sterker. Daar worden ze zó blij van en ik ook. En trouwens de vrijwilligers ook.” Dan na een korte stilte: “Taalent helpt mensen om hun leven op te pakken. Taalbeheersing is keihard nodig, maar het is vooral fijn als je kunt gaan genieten van het lezen van verhalen. Er gaat een hele nieuwe wereld voor je open.” Dat is een mooie boodschap voor de deelnemers, maar is dat ook niet een boodschap voor nieuwe vrijwilligers, om mensen te komen helpen? Sandra: “Ja, we hebben echt een geweldige groep gepassioneerde taalvrijwilligers die vol trots over hun hardwerkende deelnemers praten. Ik word er vaak stil van als ik zie wat voor resultaten zij samen behalen. Het is leuk werk, al die verhalen van mensen. Ik lees heel erg veel, maar ik vind mensen veel leukere ‘boeken’ om te lezen. Ze zijn echt.”

Taalarm

Terug naar het probleem en de noodzaak hulp te bieden. Sandra: “Kinderen die opgroeien in een taalarme omgeving, waar weinig wordt voorgelezen en waar geen boeken zijn, hebben een grotere kans op taalachterstand. Dat is onderzocht. Als een ouder een taalachterstand heeft en dus het lezen voor zichzelf vermijdt, veroordeelt hij of zij het kind tot eenzelfde toekomst. Dat moeten we doorbreken. Daar moeten we hulp bieden. Want die kinders komen anders in dezelfde problemen als hun ouders. Ze gaan ook de brieven niet begrijpen. Ze kunnen niet goed solliciteren en hebben minder kans op goede banen. Ze lopen kans om in een lagere inkomensklasse te komen en zijn vaker langdurig arm. Het gaat van generatie op generatie over.” Maar weten die ouders dat zelf dan niet?

SandraPRS 5091065WOnbewust

“Vaak voelen de ouders het wel. Ze weten dat er een probleem is, maar zijn zich niet bewust van de oorzaak. Deze Almeerders komen bij ons vaak via een omweg beeld, zoals bijvoorbeeld via de schuldhulpverlening. Het klinkt misschien gek, maar het is eigenlijk wel te begrijpen. Je zit als ouder namelijk zelf met dat taalprobleem en in je eentje is daar bijna niet uit te komen. Even een boekje met tips lezen gaat niet, je hebt geen idee dat je bijvoorbeeld recht hebt op toeslagen, want een folder van een hulpinstantie is onbegrijpelijk. Dus raak je erin verstrikt. Je hele wereld bestaat uit het verborgen houden van je probleem en tegelijkertijd alles draaiende houden. Alles gaat om jou en je bent je niet bewust van andere mensen met hetzelfde probleem. Ook niet als dat je eigen kinderen zijn. Machteloosheid en schaamte spelen een grote rol. En het is een taboe. Dat is wel aan het veranderen gelukkig. Mensen durven het steeds vaker toe te geven, omdat ze door krijgen dat er zoveel meer zijn met hetzelfde probleem.”

Moedertaal

“Er zijn veel onzichtbare laaggeletterden, ook onder mensen voor wie de Nederlandse taal hun moedertaal is. De meeste mensen nemen (ten onrechte) aan dat het laaggeletterdheid onder anderstaligen het grootst is. Maar twee derde van alle laaggeletterden in Nederland is van Nederlandse afkomst. Het zijn slimme mensen met een goed geheugen en briljante excuses. Vaak hebben ze gewoon een baan of zelfs een eigen bedrijf. Ze zijn superhandig in het verborgen houden van hun achterstand. Iemand doet de administratie voor ze én al het andere papierwerk, daar zijn ze zelf zogenaamd ‘te druk’ voor. Of ze zeggen dat ze een onleesbaar handschrift hebben en dus niets opschrijven, ze zijn hun bril vergeten, dragen mitella’s als ze naar een loket moeten of nemen een formulier mee naar huis om ‘het even rustig door te nemen’. Daar vult hun partner of kind het dan in. Kan je je voorstellen hoeveel tijd en energie het kost om het verborgen te houden? Er is weinig kans dat zij zelf dit verhaal lezen, maar als jij die partner of dat kind bent, lees het dan voor ze voor. En ik zeg tegen iedereen die moeite heeft met taal: bel ons of laat iemand bellen, meld je meteen aan. En bedenk: het is niet raar, je bent de enige niet, er zijn er zoveel meer. Maar jij kunt voor jezelf en voor je kinderen het verschil maken en jezelf een beter leven bezorgen.”

“Er zijn mensen die voortijdig met school zijn gestopt, een praktijkopleiding deden en de taal gewoon steeds minder en minder gebruikten om er na een tijdje achter komen dat ze een probleem hebben met het schrijven of het lezen. Wij kunnen ze helpen!
Er zijn laaggeletterden voor wie Nederlands hun tweede taal is. Niet zelden zijn ze hoog opgeleid. Die weten wat er schort. Wij kunnen ze helpen!
Er zijn veel ouderen die hun taalvaardigheid kwijtraken, gewoon omdat ze in een steeds kleinere wereld komen: niemand om mee te praten. Wij kunnen ze helpen.

Als al deze mensen beter leren lezen en schrijven, gaan zij echt een totaal ander leven leiden.”

Humanitas is een landelijke vereniging met 80 lokale afdelingen. Zo'n 25.000 vrijwilligers helpen jaarlijks ruim 65.000 medeburgers. In Almere zijn al meer dan 800 Almeerders vrijwilliger bij Humanitas.

© Humanitas Almere